3.9 Tuyên bố bị quy kết sai
Ba luồng độc lập đều lập danh sách riêng về các tuyên bố không khớp nguồn. Gộp lại và khử trùng lặp cho 20 mục, rơi vào năm kiểu lỗi: hỗn hợp bị quy cho phân tử, động vật bị quy cho người, đường dùng này bị quy cho đường dùng khác, mức quần thể bị quy cho mức cá nhân, và số liệu không có nguồn gốc truy được.
| Tuyên bố | Kiểu lỗi | Nguồn thật của số liệu | Dữ liệu thực nói gì |
|---|---|---|---|
| Linalool giải lo âu ở người | Hỗn hợp → phân tử; uống → hít | Silexan: tinh dầu lavender uống, ~29% thành phần chưa định danh | Linalool và linalyl acetate chưa bao giờ được thử riêng theo đường uống. Dữ liệu linalool tinh khiết chỉ có một nghiên cứu không báo kích thước hiệu ứng, và một nghiên cứu so sánh giữa nhóm cho kết quả âm tính. |
| Hiệu ứng của lavender là hiệu ứng của linalool | Hỗn hợp → phân tử | Dầu lavender nguyên chất (hơn 100 hợp chất) | Sai cả về dấu: trong một thử nghiệm mù đôi, dầu lavender có xu hướng tăng huyết áp, còn linalyl acetate tinh khiết hạ huyết áp. Hỗn hợp không bằng tổng cấu tử. |
| Limonene và hương cam chanh làm dịu | Hỗn hợp → phân tử; sai dấu | Một nghiên cứu n = 12, hỗn hợp không định danh, không nhóm chứng, không công bố số liệu kết quả nào — nhưng được trích dẫn 217 lần | Khi thử phân tử tinh khiết: (+)-limonene tăng huyết áp tâm thu và tăng cảm giác bồn chồn. Cả bốn chất chiral trong nghiên cứu đó đều làm tăng huyết áp. |
| 1,8-cineole cải thiện nhận thức | Hỗn hợp → phân tử; đo → cho | Phơi nhiễm là tinh dầu hương thảo; cineole chỉ được đo trong huyết thanh, không được cho | Không có nhóm đối chứng; nồng độ cineole lẫn hoàn toàn với thời lượng phơi nhiễm (r = 0,727). Và một hiệu ứng nghịch không ai trích: điểm hài lòng giảm (r = −0,454; p = 0,044). |
| Cedrol và gỗ tuyết tùng thư giãn nhờ liệu pháp hương | Đường dùng bị đảo ngược | Hiệu ứng tồn tại khi khứu giác bị loại bỏ hoàn toàn | Cơ chế là hấp thu qua phổi, không qua khứu giác. Về khoa học, cedrol gần một thuốc hạ áp đường hít hơn một liệu pháp hương. Hiệu ứng là thật; cách giải thích thì sai. |
| Vanillin làm dịu và giảm đau | Động vật → người; cơ chế bị đổi | Cơ chế mà chính bài gốc nêu là trải nghiệm khứu giác trước đó, tức việc làm quen | Vanillin thay thế được bằng anethole trong chính công trình đó. Khi không có giai đoạn làm quen trước, một thử nghiệm n = 90 cho kết quả âm tính (p = 0,36). Bộ dữ liệu hành vi phong phú nhất là ở chuột. |
| 2-phenylethanol chống trầm cảm | Động vật → người | Toàn bộ dữ liệu là ở chuột | Ở người, 2-phenylethanol chỉ đóng vai trò chất chuẩn trong các bộ test khứu giác. Chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu cảm xúc nào ở người. |
| α-pinene cải thiện giấc ngủ qua thụ thể GABA-A | Động vật → người | Cơ chế GABA-A là dữ liệu chuột | Dữ liệu người duy nhất là 90 giây hít trong túi khí, n = 13, và không đo bất kỳ kết cục giấc ngủ nào. |
| Gỗ đàn hương làm dịu | Sai dấu ở cả hai tầng | Tiêu đề bài gốc nói rõ là làm tăng hưng phấn sinh lý và tự đánh giá | Tinh dầu làm tăng nhịp mạch, dẫn điện da và huyết áp tâm thu; α-santalol tinh khiết làm tăng độ chú tâm. Không bên nào gây dịu. |
| Jasmine là tinh dầu giải lo âu mạnh nhất | Xếp hạng từ một nhánh duy nhất | Thứ hạng dựa trên một nhánh thử nghiệm, khoảng tin cậy rộng khoảng 22 điểm STAI | Phân tử jasmine có dữ liệu người tốt nhất là Hedione, và kết quả của nó là âm tính với η²ₚ = 0,00 cho cortisol, amylase, huyết áp và thang tự đánh giá. |
| Linalool có hai đồng phân tác dụng ngược nhau | Nhiễu cường độ chưa loại trừ | Ngưỡng phát hiện: (R)-(−) khoảng 9–11 ppm so với (S)-(+) khoảng 35–40 ppm | Nghiên cứu gốc cho cả hai đồng phân ở cùng nồng độ, đặt tại ngưỡng. "(S)-(+) không có tác dụng" rất có thể chỉ có nghĩa là "(S)-(+) không được ngửi thấy". Và bài gốc báo cáo một chất có tác dụng, một chất không — không phải trái dấu. |
| Mùi dễ chịu có một nồng độ tối ưu rồi giảm (đường cong U ngược) | Không có bài gốc | Nguồn là một chương sách giáo khoa, không phải nghiên cứu | Ba nghiên cứu có số liệu cho thấy độ dễ chịu tăng rồi đi ngang, không giảm. Mùi khó chịu thì giảm dốc. |
| Indole và skatole thơm như hoa khi pha loãng | Tổng quát hóa quá mức | Với indole, tăng nồng độ 4 lần đổi dấu ở 12/27 người (~44%) | 15 người còn lại không đổi. Với skatole, p-cresol, grapefruit mercaptan, civetone, costus và các aldehyde: không tồn tại dữ liệu định lượng nào ở người. |
| Công thức nhiều nốt hương cho trải nghiệm nhiều tầng | Vượt giới hạn tri giác | Người phân giải được tối đa khoảng ba thành phần | Huấn luyện và kinh nghiệm chuyên gia không nâng được giới hạn. Một công thức 30 nguyên liệu không được cảm nhận như 30 nốt. |
| Trộn thêm nguyên liệu làm hương phức tạp hơn | Bỏ qua hiện tượng hội tụ | Từ khoảng 20–30 thành phần đẳng cường độ phủ rộng phổ mùi | Các công thức khác nhau hội tụ về cùng một mùi. Độ phủ quan trọng hơn số lượng: hỗn hợp cùng cụm vẫn phân biệt được (67,5%), hỗn hợp phủ rộng thì không (42,4%). |
| Thêm nguyên liệu là thêm mùi | Bỏ qua đối kháng và hụt cộng | Cường độ hỗn hợp nhị phân thấp hơn tổng khoảng 34% | Ở tầng thụ thể, số lần đối kháng xấp xỉ số lần hoạt hóa — nhưng dữ liệu đó là thụ thể chuột ở 300 µM, cao hơn nồng độ không khí tự nhiên nhiều bậc. |
| Mùi biến mất sau khoảng 20 phút nên cần đổi hương | Con số không truy nguồn được | Cường độ tiệm cận 25–40% mức ban đầu sau khoảng 4 phút rồi dừng | Mùi không về không. Một số người vẫn cảm nhận sau 15 phút. Và cảm giác cay nồng qua dây sinh ba không thích nghi — độ hăng còn tăng theo thời gian hít. |
| Cấu trúc hóa học quyết định độ dễ chịu | Nhầm mức quần thể với mức cá nhân | Mô hình dự đoán đạt r = 0,71 ở mức quần thể nhưng r = 0,41 ở mức cá nhân | Tức khoảng 50% phương sai ở mức trung bình nhóm, chỉ khoảng 17% ở mức một người cụ thể. Một tác giả của chính mô hình đó viết rằng dự đoán ở mức cá nhân là không khả thi. |
| Hoạt hóa vỏ piriform chứng minh tác dụng khứu giác | Nhầm vùng não với giác quan | CO₂ — chất không mùi — hoạt hóa piriform ở PET, phân tích gộp tọa độ và phân tích thành phần độc lập | Tín hiệu có thể đến từ dây thần kinh sinh ba. Hoạt hóa piriform không phải bằng chứng cho đáp ứng khứu giác. |
| Liệu pháp hương giảm 6–7 điểm lo âu STAI | Hiệu ứng do thử nghiệm nhỏ tạo ra | Gộp 44 thử nghiệm: −6,63 (95% CI −8,17; −5,08) | Loại các thử nghiệm dưới 30 người mỗi nhánh: −0,84. I² = 93%; không một so sánh nào đạt mức GRADE trung bình trở lên. |
Hai mục trong bảng đáng được nhấn mạnh vì chúng không phải lỗi trích dẫn thông thường mà là vấn đề thiết kế thí nghiệm. Thứ nhất, sự khác biệt giữa hai đồng phân quang học của linalool — vẫn được dùng làm ví dụ kinh điển cho tầm quan trọng của lập thể trong hương liệu — chưa loại trừ được nhiễu cường độ: hai đồng phân có ngưỡng phát hiện chênh nhau ba đến bốn lần, nhưng nghiên cứu gốc cho cả hai ở cùng một nồng độ đặt tại ngưỡng. Thứ hai, có dấu hiệu sai lệch công bố ở chính tầng phân tử: một nghiên cứu liều–đáp ứng có đối chứng trên cả hai đồng phân linalool tinh khiết, thực hiện từ 2005, không xuất hiện trong y văn bình duyệt.
Tài liệu tham khảo khoa học, không phải tư vấn y khoa và không phải tài liệu quảng cáo. Mọi đánh giá về chất lượng bằng chứng là của nhóm biên soạn. Hình vẽ lại từ số liệu công bố.