Cấu tử

Cấu tử là một chất riêng lẻ trong một hỗn hợp. Một chai tinh dầu không phải một chất — nó là vài chục tới vài trăm chất trộn lẫn, và mỗi chất trong số đó là một cấu tử.

Dưới đây xếp theo họ hoá học — trục phân loại thứ hai. Trục thứ ba là con đường sinh tổng hợp, trả lời câu chất này từ đâu ra. 23 chất trong thư viện phải khai báo riêng trên nhãn mỹ phẩm. 106 chất, mỗi chất một trang: nó ngửi ra sao, vì sao nó nằm ở vị trí đó trên trục bay hơi, và bạn gặp nó ở đâu ngoài tinh dầu.

Muốn thử đặt vài cấu tử cạnh nhau và xem chất nào thật sự áp đảo, có máy đọc công thức — nó tính theo ngưỡng phát hiện chứ không theo phần trăm khối lượng.

Họ Monoterpene · 17 chất

α-Thujene	152 °C	Gỗ mỏng, hơi hăng, có nét thảo mộc khô. Rất nhẹ và bay gần như tức thì.
α-Pinene	155 °C	Thông, khô, sắc. Bay nhanh đến mức thường đã đi trước khi bạn kịp gọi tên.
Camphene	159 °C	Long não nhạt, khô, hơi thông. Nó là cầu nối giữa nhóm thông và nhóm long não.
Sabinene	163 °C	Gỗ, hơi tiêu, khô. Nhỏ nhưng làm sắc cạnh cho cả hỗn hợp.
β-Pinene	166 °C	Thông nhưng tối hơn và ít ngọt hơn alpha-pinene. Hai anh em này chỉ khác nhau vị trí một liên kết đôi, và mũi người phân biệt được.
Myrcene	167 °C	Xanh, hơi nhựa, có nét đất mờ. Một mình khá thô, nhưng nó nối phần chua the với phần xanh.
δ-3-Carene	170 °C	Thông, ngọt, có nét nhựa rõ. Đây là chất cho tinh dầu thông phần đặc trưng nhất.
β-Phellandrene	172 °C	Bạc hà, hơi cam quýt, có nét gỗ nhẹ. Gần α-phellandrene nhưng sạch hơn.
α-Phellandrene	175 °C	Bạc hà nhạt, gỗ, hơi có nét cam quýt. Xanh hơn limonene và ít ngọt hơn.
α-Terpinene	175 °C	Chanh nhạt, gỗ mỏng, hơi có nét thảo mộc. Kém sắc hơn limonene.
Limonene	176 °C	Vỏ cam quýt, sáng, hơi đắng ở rìa. Đây là phân tử phổ biến nhất trong toàn bộ ngành hương, và cũng là phân tử mà ai cũng từng ngửi thấy lúc đã hỏng — mùi vỏ quả cũ chính là limonene oxy hoá. Nó không phải terpene hỏng nhanh nhất; α-terpinene và α-phellandrene còn nhanh hơn. Nhưng vì limonene có mặt khắp nơi nên dấu vết hỏng của nó là thứ quen thuộc nhất.
(E)-β-Ocimene	177 °C	Ngọt, hoa, hơi thảo mộc. Nhẹ và bay nhanh hơn hẳn nhóm terpene có vòng.
cis-β-Ocimene	177 °C	Xanh, ngọt nhẹ, có nét cỏ. Mỏng và ngắn — nó là lớp sơn phủ chứ không phải cái khung.
p-Cymene	177 °C	Khô, gỗ nhẹ, hơi có nét dung môi. Nhạt hơn phần lớn monoterpene khác và không có nét tươi.
p-Menth-1-ene	177 °C ~	Gỗ nhạt, hơi cam quýt, gần như không có cạnh. Ít khi là chất chính ở đâu, nhưng đáng biết vì nó là dạng đơn giản nhất của bộ khung mà nhiều cấu tử quen thuộc cùng dùng.
γ-Terpinene	183 °C	Chua the khô, hơi gỗ, ít ngọt. Nó là phần xương của mùi vỏ quả.
Terpinolene	186 °C	Ngọt nhẹ, thông, hơi có nét hoa. Mềm hơn các monoterpene khác.

Họ Sesquiterpene · 14 chất

β-Elemene	252 °C ~	Gỗ nhẹ, hơi thảo mộc, có nét sáp. Nhạt và khó nhận riêng.
Longifolene	254 °C	Gỗ khô, nhựa thông, hơi có bụi. Rất bền và gần như không bay.
α-Cedrene	262 °C ~	Gỗ tuyết tùng rõ, khô, hơi bút chì. Đây là chất định nghĩa mùi gỗ tuyết tùng.
α-Copaene	262 °C ~	Gỗ, hơi cay, có nét mật mờ. Ấm hơn cadinene và ít bụi hơn.
β-Caryophyllene	264 °C	Gỗ, tiêu, khô. Ở lại rất lâu và gần như không ai nhận ra sự có mặt của nó cho tới khi nó vắng.
Zingiberene	269 °C	Gừng khô, ấm, hơi đất. Phần gừng còn lại sau khi lớp chua the đã bay.
α-Farnesene	270 °C ~	Táo xanh, gỗ nhẹ, hơi ngọt. Nhẹ hơn cảm giác so với các sesquiterpene có vòng.
β-Selinene	270 °C ~	Gỗ, hơi thảo mộc, có nét cần tây rõ.
Bicyclogermacrene	272 °C ~	Gỗ nhẹ, hơi xanh, có nét thảo mộc. Rất khó nhận riêng.
Valencene	274 °C ~	Cam ngọt, gỗ nhẹ, hơi có nét bưởi. Đây là cầu nối giữa họ chua the và họ nhựa gỗ.
β-Bisabolene	274 °C ~	Cay ấm, hơi cam quýt, có nét balsam. Mềm hơn phần lớn sesquiterpene gỗ.
Germacrene D	275 °C ~	Gỗ, hơi cay, có nét đất mờ. Khó nhận riêng vì nó hiếm khi đứng một mình.
α-Humulene	275 °C ~	Gỗ khô, hơi hăng, có nét hoa bia. Nhẹ hơn caryophyllene về ấn tượng dù nặng tương đương.
δ-Cadinene	275 °C ~	Gỗ khô, hơi thuốc, có nét bụi. Nghe gần với gỗ cũ hơn với gỗ tươi.

Họ Alcohol · 20 chất

Ethanol	78 °C	Sắc, sạch, lạnh, phẳng. Không có tầng nào phía sau.
cis-3-Hexenol	156 °C	Cỏ vừa cắt, xanh gắt, lạnh và ướt. Phân tử của mùi tổn thương thực vật.
1-Octen-3-ol	175 °C	Nấm tươi bẻ đôi, ẩm, hơi kim loại. Mũi người bắt được nó ở nồng độ cực thấp, nên nó vừa là mùi vừa là chuông báo.
3-Octanol	175 °C	Nấm, đất, hơi béo. Mềm hơn 1-octen-3-ol và ít tanh hơn.
Linalool	198 °C	Hoa, hơi ngọt, phẳng và gần như không có cạnh. Một mình nó khá nhạt; việc của nó là làm nền để những cấu tử khác đứng lên trên.
2-Methylisoborneol	207 °C ~	Đất ẩm, mốc, hầm tối. Cùng geosmin dựng nên mùi mưa đầu mùa.
Terpinen-4-ol	209 °C	Đất, hơi thuốc, khô. Không dễ chịu khi đứng riêng, nhưng thiếu nó thì oải hương mất phần chân.
Menthol	212 °C	Bạc hà, lạnh buốt ở hốc mũi. Nó không hạ nhiệt độ, nó chỉ thuyết phục cơ thể rằng nhiệt độ đã hạ.
Borneol	213 °C	Long não nhưng mềm hơn, có nét gỗ ẩm. Nó là bản dịu của camphor.
2-Phenylethanol	219 °C	Hoa hồng, mật, hơi có nét bánh mì. Mềm và tròn, không có cạnh nào.
α-Terpineol	219 °C	Tử đinh hương, hơi xà phòng, mềm. Một trong những phân tử làm nhiệm vụ nối, ít khi được chú ý.
Citronellol	225 °C	Hoa hồng, mềm, ít gắt hơn geraniol. Cùng một hướng mùi, nhưng nói nhỏ hơn.
Geraniol	230 °C	Hoa hồng, ngọt, hơi sáp. Bền hơn citral và đi xa hơn trên da.
Geosmin	270 °C	Mưa đầu mùa, đất sau mưa, củ cải đường. Mũi người nhận ra nó ở mức vài phần nghìn tỷ — một trong những ngưỡng thấp nhất từng đo được ở người.
Cedrol	273 °C	Gỗ tuyết tùng ngọt, khô, hơi có nét long não. Đậm hơn cedrene và bền hơn hẳn.
Nerolidol	276 °C	Gỗ hoa, hơi có vỏ cây tươi và một nét táo. Là cầu nối giữa họ hoa và họ nhựa gỗ.
Patchoulol	287 °C ~	Đất, gỗ ẩm, ngọt sâu. Đây là chất định nghĩa mùi hoắc hương.
Guaiol	288 °C ~	Gỗ ẩm, hơi hoa hồng, có nét đất. Mềm hơn patchoulol và ít ngọt hơn.
α-Santalol	301 °C ~	Kem, sữa, gỗ mềm. Ngọt mà không có đường, ấm mà không nóng.
α-Bisabolol	314 °C ~	Hoa nhạt, ngọt mờ, gần như không có cạnh. Rất kín đáo so với khối lượng của nó.

Họ Phenol · 5 chất

Phenol	182 °C	Thuốc sát trùng, nhựa đường, hơi có nét mực in. Sắc và khô.
Guaiacol	205 °C	Khói, thuốc lá, nhựa đường. Đây là phân tử của lửa đã tắt.
Creosol	221 °C	Khói ngọt, thuốc lá, hơi có nét thuốc sát trùng. Ấm hơn guaiacol.
Eugenol	254 °C	Đinh hương, ấm, hơi tê lưỡi. Có mặt ở lá quế, hương nhu và đinh hương — ba cây không họ hàng.
Syringol	261 °C	Khói gỗ, xông, trà đen. Nặng hơn guaiacol và ở lại lâu hơn.

Họ Aldehyde · 11 chất

Furfural	162 °C	Hạnh nhân, bánh mì cháy, hơi có nét gỗ. Ngọt khô.
5-Methylfurfural	187 °C	Caramel, hạnh nhân rang, hơi có nét gia vị. Ngọt cháy nhẹ.
Citronellal	207 °C	Xanh, hơi kim loại, gần như xà phòng. Chất này một mình dựng nên gần hết mùi lá chanh Thái.
Decanal	208 °C	Vỏ cam, hơi béo, sáp. Cái nét béo lạ trong rau răm là chất này.
Neral	227 °C	Chanh mềm hơn geranial.
Citral	229 °C	Chanh sắc, có thân, hơi gắt. Đây là mùi chanh mà công nghiệp thực phẩm dùng, không phải mùi vỏ chanh thật.
Geranial	229 °C	Chanh sắc, có cạnh, hơi kim loại. Đây là phần cho citral cái nét gắt mà nhiều người thấy hơi thô khi ngửi đậm.
Perillaldehyde	237 °C	Tía tô, xanh ấm, hơi quế mờ. Rất đặc trưng và rất khó mượn từ nguồn khác.
Dodecanal	238 °C	Béo, sáp, hơi xà phòng. Nặng hơn decanal và ít tươi hơn.
Cinnamaldehyde	248 °C	Vỏ quế, ngọt nóng, gần như có vị. Phân tử duy nhất chịu trách nhiệm cho cả cây quế trong trí nhớ mọi người.
Vanillin	285 °C	Vani, ngọt ấm, có nét kem và một chút gỗ.

Họ Ketone · 9 chất

Diacetyl	88 °C	Bơ, kem, ngọt béo. Ở nồng độ cao chuyển sang nét bơ nhân tạo khó chịu.
3-Octanone	167 °C	Nấm, hơi béo, có nét đất mờ. Ở nồng độ thấp nghe như rừng sau mưa; cao lên thì nghe như tủ lạnh cần lau.
1-Octen-3-one	175 °C	Kim loại, tanh, gần với máu. Rất mạnh ở nồng độ cực thấp.
Fenchone	193 °C	Long não, hơi ngọt, có nét hồi mờ. Sắc hơn long não thật và ít bụi hơn.
Camphor	204 °C	Khô, sắc, gỗ, có bụi. Nặng và đóng, không mở ra như cineole.
Carvone	231 °C	Tuỳ đồng phân mà nó là hai mùi không liên quan gì nhau: dạng R cho bạc hà lục, dạng S cho hạt caraway và thì là.
cis-Jasmone	248 °C	Nhài ấm, hơi có cần tây và một nét béo. Đây là phần khiến nhài nghe sống chứ không nghe ngọt suông.
Nootkatone	290 °C ~	Vỏ bưởi ở dạng đậm đặc, đắng và ấm. Rất bền, gần như không bay.
α-Vetivone	300 °C ~	Rễ, đất, gỗ ẩm. Nặng tới mức gần như đứng yên trên giấy thử.

Họ Ester · 9 chất

Ethyl butanoate	121 °C	Dứa, chuối, kẹo trái cây. Phân tử của quả chín tới, và của quả chín quá.
Isoamyl acetate	142 °C	Chuối chín, ngọt, có nét kẹo. Vào rất nhanh và lan xa.
Ethyl hexanoate	168 °C	Dứa, táo chín, hơi có rượu. Ngọt tròn và không có cạnh.
Benzyl acetate	213 °C	Nhài, ngọt, hơi có sáp. Sạch sẽ và dễ chịu — chính vì thế mà nhài thật cần thêm indole để khỏi nhạt.
Linalyl acetate	220 °C	Ngọt như quả lê, mềm, làm tròn phần hoa. Đây là chất khiến oải hương nghe dịu thay vì nghe hăng.
Methyl salicylate	222 °C	Dầu gió, ngọt thuốc, ấm. Mùi quen thuộc của dầu xoa bóp và tủ thuốc gia đình.
Lavandulyl acetate	230 °C	Thảo mộc, ngọt khô, rất riêng. Sự có mặt của nó là dấu hiệu oải hương thật; hàng pha chế thường quên chất này vì nó đắt và ít ai để ý.
Methyl anthranilate	256 °C	Hoa cam pha nho, ngọt và hơi bột. Đây là nét hoa mờ ở cuối hơi thở của quất chín.
Methyl cinnamate	263 °C	Quế ngọt, dâu, hơi nhựa. Mềm hơn cinnamaldehyde và ít nóng hơn.

Họ Oxide · 2 chất

1,8-Cineole	176 °C	Sạch, lạnh ở hốc mũi, có cạnh. Một trong số rất ít phân tử mà người không luyện tập vẫn gọi tên được ngay.
Caryophyllene oxide	280 °C	Gỗ mờ, hơi mốc, gần như đứng yên. Đây là thứ còn trên cổ áo ngày hôm sau.

Họ Lactone · 3 chất

γ-Nonalactone	243 °C	Dừa nướng, kem, đào chín. Nhóm lactone luôn cho cảm giác có chất béo dù không có giọt dầu nào.
δ-Decalactone	281 °C	Kem, dừa, đào chín. Béo và ngọt mà không có đường.
Coumarin	301 °C	Cỏ khô, vani mờ, bánh nướng. Ngọt mà không đường.

Họ Nhóm khác · 16 chất

Trimethylamine	3 °C	Tanh cá, amoniac nhẹ. Ở nước mắm ngon nó chỉ là một nét; ở nước mắm hỏng nó là tất cả.
Dimethyl sulfide	37 °C	Bắp cải luộc, biển, hơi tanh. Ở nồng độ rất thấp lại cho nét ngọt của ngô luộc.
Acetic acid	118 °C	Giấm, chua sắc, châm mũi. Không có tầng nào phía sau.
2,5-Dimethylpyrazine	155 °C	Rang, hạt, có nét đất khô. Đây là mùi của thứ vừa gặp lửa vừa có đạm.
2-Furfurylthiol	155 °C	Cà phê rang ở dạng thuần khiết nhất. Ở nồng độ cao lại là mùi cao su cháy.
Butyric acid	164 °C	Bơ ôi, phô mai, gây chia rẽ. Ở nồng độ rất thấp lại cho cảm giác béo dễ chịu — liều lượng quyết định tất cả.
Dimethyl trisulfide	170 °C	Hành thối, bắp cải luộc quá, có nét kim loại. Rất mạnh ở nồng độ cực thấp.
2-Acetyl-1-pyrroline	181 °C ~	Cơm nếp mới, lá dứa, bỏng ngô. Một phân tử duy nhất đứng sau cả một vùng ký ức ẩm thực.
Furaneol	188 °C ~	Đường thắng, dâu chín, caramel. Ngọt đến mức gần như đọc được thành vị.
Dipropyl disulfide	194 °C	Hành đã qua nhiệt, ngọt và béo. Không còn nét hăng của hành sống.
Maltol	200 °C ~	Đường cháy, bánh nướng.
Naphthalene	218 °C	Băng phiến, nhựa đường, khô và có bụi. Rất riêng, không nhầm được.
trans-Anethole	234 °C	Hồi, ngọt tròn, hơi mát ở cuối. Một trong vài phân tử mà gần như không ai mô tả sai.
Lenthionine	240 °C ~	Nấm hương khô, đậm, có nét thịt và umami sâu.
2,4,6-Trichloroanisole	241 °C ~	Mốc, giẻ ẩm, giấy cũ. Đây là mùi của nút chai rượu hỏng.
Indole	253 °C	Hoa trắng chín quá, có nét phân ở nồng độ cao. Chất gây khó chịu nhất và cũng không thể thiếu nhất trong họ hoa.

Về điểm sôi trên trang này

Mọi điểm sôi trên trang này là giá trị ở áp suất khí quyển. Đây không phải chi tiết thừa: điểm sôi của các phân tử nặng thường được công bố ở áp suất giảm, và rất nhiều nguồn không ghi rõ áp suất đo.

Ví dụ cụ thể: 1-octen-3-one được nhiều nguồn ghi là 56–60 °C. Con số đó đo ở 16 mmHg. Ở áp suất thường nó sôi quanh 175 °C — chênh nhau hơn một trăm độ. Nếu lấy nhầm con số, vị trí của nó trên trục bay hơi sẽ sai hoàn toàn.

Với các sesquiterpene nặng như α-santalol và nootkatone, chúng tôi chưa đối chiếu được giá trị ở áp suất thường từ nguồn đáng tin. Những chất đó mang dấu ước lượng, và trang của chúng ghi rõ lý do.

Dấu ~ sau một con số nghĩa là giá trị đó còn là ước lượng.