Kết quả: nhịp thở, giấc ngủ, phát triển và lão hoá

3.8 Nhịp thở, giấc ngủ và củng cố trí nhớ

Nhịp thở như "đồng hồ" limbic. Zelano 2016: dao động chậm ở piriform tương quan nhịp thở (r = 0,64–0,87), công suất delta khóa pha hít vào ở amygdala và hippocampus (7/7 bệnh nhân), và thở miệng làm mất hiệu ứng [76]. Ở người khỏe, mặt sợ được nhận diện nhanh hơn ~28 ms và trí nhớ truy hồi tốt hơn khi kích thích rơi vào pha hít qua mũi [76]. Ở chuột, nhịp 4 Hz của hành khứu dẫn mPFC lúc đông cứng (Granger OB → dmPFC), cắt hành khứu giảm % đông cứng (effect size 0,77–0,97) và rút ngắn bout đông cứng (Markov, p = 0,008) và kích thích hành khứu 13 Hz làm giảm đông cứng (2,08) [78]. Folschweiller & Sauer tổng hợp: nhịp hô hấp được tạo cục bộ qua hành khứu, không phải dẫn truyền thể tích [77]. Ngoại suy sang thực hành thở chậm là hợp lý về cơ chế nhưng chưa được kiểm chứng trực tiếp.

Tái kích hoạt trí nhớ có mục tiêu (TMR). Rasch 2007 là thí nghiệm nền: mùi hoa hồng có mặt lúc học và phát lại trong SWS tăng nhớ vị trí (97% vs ~86%; g = 0,69), không có tác dụng khi phát trong REM, lúc thức, hoặc với trí nhớ thủ tục [80]. Meta-analysis Hu 2020 (N = 2.004) xác lập bức tranh tổng thể [83]:

Ba nhận định. (1) Hiệu ứng thật nhưng nhỏ; sau hiệu chỉnh còn khoảng g ≈ 0,13–0,18. (2) Mùi không ưu việt hơn âm thanh như một tín hiệu TMR, dù có lợi thế thực tế là ít đánh thức: Perl 2016 cho thấy mùi trong NREM tăng delta (+9,8%) và spindle chậm (+5,2%) mà không gây K-complex (BF₀₁ = 6,6), không phụ thuộc mùi dễ hay khó chịu [109]. (3) Cơ chế có bằng chứng thần kinh: mùi trong giấc ngủ kích hoạt amygdala–hippocampus và tăng kết nối với vmPFC; tái kích hoạt loại vật ở vmPFC dự báo lợi ích trí nhớ (r đỉnh = 0,70) [82]. Arzi 2012 chứng minh có thể học liên kết mới âm–mùi trong giấc ngủ, nhưng chỉ chuyển sang trạng thái thức khi học trong NREM [81]. Daniels & Vermetten đề xuất khai thác ứng dụng này cho dập tắt sợ trong PTSD (Hauner 2013: tái phơi nhiễm mùi bối cảnh lúc ngủ trưa tăng dập tắt) [79].

3.9 Cửa sổ phát triển: học gắn bó và sự xuất hiện của sợ

Ở chuột cống con, ghép mùi với sốc điện tạo ưa thích ở PN8–9 nhưng tránh từ PN10 (F(2,54) = 9,29), trùng với lần đầu amygdala được hoạt hóa bởi điều kiện hóa (2-DG) [92]. Moriceau & Sullivan 2006 cho thấy cửa sổ này được điều khiển bởi corticosterone: ở PN12–15, cùng quy trình sốc tạo tránh khi vắng mẹ nhưng ưa thích khi có mẹ (F(3,28) = 25,6); tiêm corticosterone vào amygdala khi có mẹ chuyển sang tránh (F(2,20) = 35,4); muscimol amygdala chặn học tránh nhưng không chặn học ưa thích [93]. Học gắn bó sơ sinh phụ thuộc noradrenaline từ locus coeruleus [25]. Ở người, trẻ sơ sinh có mẹ ăn hồi trong thai kỳ định hướng đầu về mùi hồi (d = 1,29) và ít biểu cảm tiêu cực (d = −1,72), dù chỉ 24 trẻ và không ngẫu nhiên [94]; meta-analysis 2023 gộp 4 nghiên cứu xác nhận định hướng đầu (d = 1,24; 40 trẻ) và mouthing (d = 0,72; 102 trẻ), nhưng biểu cảm tiêu cực gộp không có ý nghĩa (d = −0,87; CI −2,39 đến 0,66) [94]. Thai nhi phân biệt mùi nước ối từ khoảng tuần 30 [2]. Hàm ý: giai đoạn sớm có quy tắc học khác hẳn — liên kết mùi–người chăm sóc được hình thành bất kể hóa trị của kích thích đi kèm, cơ chế ứng viên cho nguồn gốc của hóa trị học được ở người trưởng thành.

3.10 Lão hóa, thoái hóa thần kinh và trầm cảm

Dịch tễ. Rối loạn nhận diện mùi tăng từ ~11–24% ở trung niên lên 37–70% ở tuổi 70, nhiều người không tự nhận biết [97]; ~2% dưới 65 tuổi và ~75% trên 80 tuổi theo một nguồn khác [2].

Alzheimer. Vùng khứu giác (entorhinal, xuyên entorhinal, nhân khứu trước) là nơi bệnh học AD xuất hiện sớm nhất (Braak I–II) [95]. Trong cohort WHICAP (n = 1.037; 101 ca AD), mỗi điểm UPSIT giảm tăng nguy cơ AD (HR 1,072 sau hiệu chỉnh); tứ phân vị thấp nhất so với cao nhất HR = 10,33 (4,55–23,49); ở người chưa MCI, UPSIT dự báo suy giảm nhận thức còn test trí nhớ lời thì không (RR 1,094 vs 1,010) [96]. AUC dự báo AD: UPSIT 0,65, trí nhớ lời 0,73, kết hợp 0,77 [96] — giá trị gia tăng, không thay thế. Gộp 7.620 người theo dõi ~94 tháng, nhận diện kém dự báo chuyển AD trong 2–10 năm [97]. Lưu ý: tác giả UPSIT (Doty) là đồng tác giả và có lợi ích tài chính [96].

Tử vong. Mất khứu giác ở người ≥57 tuổi liên quan nguy cơ tử vong 5 năm cao gấp ~3–4 lần (Pinto 2014 qua [97, 99]); mỗi mùi nhận diện đúng thêm ↔ giảm ~6% nguy cơ (Wilson 2011 qua [97]).

Trầm cảm — quan hệ hai chiều. Kohli 2016 gộp dữ liệu: bệnh nhân trầm cảm có điểm ngưỡng, phân biệt và nhận diện thấp hơn đối chứng, nhưng chênh lệch nhỏ (ví dụ nhận diện 12,57 vs 12,98) [114]. Chiều ngược lại mạnh hơn: BDI tăng theo mức mất khứu (normosmic 5,2; hyposmic 10,9; anosmic 14,2); tương quan BDI–TDI r = −0,35 (n = 260); trầm cảm ở 76% bệnh nhân mất mùi sau nhiễm virus vs 6,7% dân số chung [114]. Trong một nghiên cứu, chỉ 28% (8/29) bệnh nhân trầm cảm nặng có suy giảm khứu giác (Rossi 2015, qua [114]). Athanassi 2021 chỉ ra hóa trị (hedonics) là chỉ số nhạy nhất trong trầm cảm — mùi khó chịu khó chịu hơn, mùi dễ chịu kém dễ chịu hơn — trong khi ngưỡng không nhất quán; thuốc chống trầm cảm cải thiện cả cường độ và hedonics [115]. Soudry 2011 đề xuất "chất nền chung" amygdala–ACC–insula–OFC cho khứu giác và trầm cảm [19]. Mô hình cắt hành khứu tạo hành vi giống trầm cảm ở gặm nhấm [77, 115].

PTSD. 45% trong 100 người tị nạn có cơn hoảng do mùi trong tháng qua; diesel tăng rCBF amygdala, insula, mPFC ở cựu binh PTSD [79]. Điều kiện hóa sợ mùi hạ ngưỡng phát hiện mùi đó, hồi phục sau ~8 tuần (Åhs 2013 qua [79]).

Tài liệu tham khảo khoa học, không phải tư vấn y khoa. Hình vẽ lại từ số liệu công bố, không sao chép hình gốc. Đánh giá GRADE và RoB là của nhóm biên soạn. Mọi số liệu truy được về ghi chú đọc chi tiết từng bài.