Cơ chế thần kinh của mối liên hệ mùi – cảm xúc – trí nhớ: tổng quan hệ thống dạng tường thuật 119 nghiên cứu, kèm tổng hợp định lượng và đánh giá độ chắc chắn bằng chứng

Bối cảnh. Khứu giác là giác quan duy nhất có đường vào amygdala và vỏ entorhinal chỉ sau hai synapse, không qua đồi thị. Đặc điểm giải phẫu này thường được dùng để giải thích vì sao mùi gắn chặt với cảm xúc và ký ức, nhưng bằng chứng nằm rải rác qua sinh học phân tử, khoa học thần kinh hệ thống, tâm lý học trí nhớ và nghiên cứu ứng dụng có chất lượng rất khác nhau.

Mục tiêu. (1) Mô tả cơ chế thần kinh nối mùi với cảm xúc (amygdala, OFC) và trí nhớ (entorhinal–hippocampus); (2) lượng hóa độ lớn và độ chắc chắn của các hiệu ứng hành vi và lâm sàng; (3) đánh giá các tuyên bố ứng dụng phổ biến về hương liệu.

Phương pháp. Tổng quan hệ thống dạng tường thuật có tổng hợp định lượng mô tả (theo hướng dẫn SWiM). 119 bài (39 từ danh sách gốc, 80 từ tìm kiếm có mục tiêu, DOI được xác minh) được đọc chi tiết; 95 bài có toàn văn (75 đầy đủ, 20 thiếu một phần), 24 bài chỉ có abstract. Dữ liệu được trích theo một lược đồ 25 trường; mức bằng chứng theo OCEBM; độ chắc chắn theo kết cục đánh giá theo nguyên tắc GRADE. Không thực hiện meta-analysis mới do dị biệt về kết cục và thiết kế.

Kết quả. fMRI/MVPA cho thấy vỏ piriform sau mã hóa chất lượng cảm nhận hơn cấu trúc hóa học, trong khi ghi tế bào đơn cho thấy piriform vẫn giải mã danh tính hóa học tốt hơn và hippocampus mới thiên về danh tính cảm nhận; trong 5 vùng được ghi tế bào đơn, amygdala là vùng duy nhất mã hóa hóa trị (r = 0,56) và mã cường độ chỉ khi mùi có hóa trị; OFC biểu diễn đồng thời giá trị dương và âm và bị nhãn/trạng thái điều biến; hippocampus ưu tiên liên kết mùi–vật đầu tiên và dự báo trí nhớ sau một tuần. Tái kích hoạt trí nhớ có mục tiêu (TMR) trong giấc ngủ có hiệu ứng nhỏ (g = 0,29; 95% CI 0,21–0,38), còn 0,13 sau hiệu chỉnh thiên lệch xuất bản; gợi bằng mùi cho g = 0,32 (0,15–0,50), không khác âm thanh. Ký ức tự truyện do mùi gợi cảm xúc hơn (d = 0,47) và ít được ôn lại hơn (d = 0,52) nhưng được gợi ra ít thành công hơn so với lời/hình (63% vs 76%). Tín hiệu hóa học sợ hãi có hiệu ứng nhỏ–vừa (g = 0,36; 0,31–0,41). Trong ứng dụng, hít tinh dầu lavender giảm lo âu tình huống (g = −0,64 ở RCT nguy cơ sai lệch không cao) nhưng 89% RCT có nguy cơ sai lệch cao và hiệu ứng không có ý nghĩa ở lo âu nhẹ; một RCT có kiểm soát mù tốt không thấy lavender khác nước về tâm trạng, cortisol hay đau. Huấn luyện khứu giác cải thiện TDI (g = 1,10), cải thiện nhận diện/phân biệt nhiều hơn ngưỡng (g = 0,34) — gợi ý (suy luận) vai trò lớn của học trung ương. Suy giảm nhận diện mùi dự báo sa sút trí tuệ Alzheimer (tứ phân vị thấp nhất HR = 10,3). Mùi môi trường trong bán lẻ tăng ghi nhớ (r = 0,18) nhưng không tăng chi tiêu có ý nghĩa (r = 0,05).

Kết luận. Mối liên hệ mùi–cảm xúc–trí nhớ có cơ sở thần kinh vững, nhưng không đến từ "đường tắt vào hệ limbic" một cách đơn giản: tri giác mùi đã là một quá trình trí nhớ, mang hóa trị từ hành khứu, và chịu chi phối mạnh của kỳ vọng và bối cảnh. Các kết cục có độ chắc chắn trung bình là TMR, tín hiệu hóa học sợ hãi, giá trị dự báo Alzheimer của nhận diện mùi, Silexan uống và ghi nhớ trong bán lẻ; huấn luyện khứu giác và tác dụng nâng tâm trạng của chanh có bằng chứng thấp; các tuyên bố trị liệu của aromatherapy phần lớn có độ chắc chắn thấp hoặc rất thấp.