Phần Bốn dạy nghi ngờ người bán. Bài này nghi ngờ một thứ khác: những câu nghe rất khoa học mà cả người bán lẫn người viết về mùi hay chép lại của nhau. Bộ báo cáo về phân tử mùi và cảm xúc của chúng tôi truy 20 câu như vậy về tận nguồn. Dưới đây là bảy câu bạn dễ gặp nhất, và dữ liệu gốc thật sự nói gì.
1. "Sau 20 phút, mũi không còn ngửi thấy gì nữa"
Chúng tôi chưa truy được con số 20 phút về nguồn nào. Đo trên người, cường độ cảm nhận của một mùi đứng yên giảm còn khoảng 25–40% mức ban đầu sau chừng bốn phút, rồi dừng ở đó, không về không. Một số người vẫn ngửi thấy sau 15 phút. Còn cảm giác cay, nồng, đi qua dây thần kinh sinh ba thay vì khứu giác, thì không nhạt dần theo kiểu ấy; độ hăng còn tăng khi hít lâu.
Bài vì sao bạn không ngửi thấy mùi nhà mình nói về hiện tượng thích nghi này.
2. "Indole pha loãng thì thơm như hoa"
Câu này chỉ đúng với một phần người. Khi tăng nồng độ indole lên bốn lần, 12 trên 27 người đổi cảm nhận, từ dễ chịu sang khó chịu hoặc ngược lại; 15 người còn lại không đổi. Với skatole, p-cresol, civetone và nhiều chất "hôi khi đậm, thơm khi loãng" khác, chúng tôi chưa tìm được dữ liệu định lượng nào trên người.
Hiện tượng chung là có thật, như bài nồng độ quyết định bản chất của mùi kể. Con số chỉ cho thấy nó không xảy ra với tất cả mọi người.
3. "Mùi dễ chịu có một nồng độ đẹp nhất, quá thì thành khó chịu"
Đường cong hình chữ U ngược này hay được vẽ trong sách, nhưng nguồn của nó là một chương sách giáo khoa, không phải một nghiên cứu có số liệu. Ba nghiên cứu có số liệu cho thấy với mùi dễ chịu, độ dễ chịu tăng theo nồng độ rồi đi ngang, không tụt xuống. Mùi khó chịu thì khác: càng đậm, độ dễ chịu càng tụt dốc.
4. "Càng nhiều nốt hương, trải nghiệm càng nhiều tầng"
Người ngửi, kể cả người làm nghề, chỉ tách được tối đa khoảng ba thành phần trong một hỗn hợp. Huấn luyện và kinh nghiệm không nâng được giới hạn này. Một công thức 30 nguyên liệu không được cảm nhận như 30 nốt.
5. "Thêm nguyên liệu là thêm mùi"
Thường là ngược lại. Cường độ của một hỗn hợp hai chất thấp hơn tổng cường độ của hai chất khoảng 34%. Khi đã có khoảng 20–30 thành phần cùng cường độ, trải khắp các nhóm mùi, những hỗn hợp khác nhau bắt đầu ngửi giống nhau. Trong thử nghiệm, người ta phân biệt đúng hai hỗn hợp cùng một cụm mùi ở 67,5% số lần, nhưng hai hỗn hợp trải rộng thì chỉ 42,4%. Độ phủ quan trọng hơn số lượng.
6. "Cấu trúc phân tử quyết định một mùi dễ chịu hay không"
Mô hình dự đoán độ dễ chịu từ cấu trúc hoá học đạt tương quan 0,71 với điểm trung bình của cả nhóm, nhưng chỉ 0,41 với điểm của từng người. Quy ra, cấu trúc giải thích khoảng một nửa khác biệt ở mức trung bình nhóm, và chỉ khoảng 17% ở mức một người cụ thể. Một tác giả của chính mô hình ấy viết rằng dự đoán ở mức cá nhân là không khả thi.
7. "Tác dụng của một tinh dầu là tác dụng của chất chính trong nó"
Câu này có thể sai cả về chiều. Trong một thử nghiệm mù đôi, tinh dầu oải hương có xu hướng làm tăng huyết áp, còn linalyl acetate tinh khiết, một trong hai chất chính của nó, lại làm hạ. Với hương cam chanh, khi thử limonene tinh khiết, huyết áp tâm thu tăng và người tham gia thấy bồn chồn hơn, ngược với tiếng "làm dịu" của nhóm mùi này. Đàn hương cũng vậy: nghiên cứu hay được trích để nói đàn hương làm dịu thực ra đo được nhịp mạch, độ dẫn điện của da và huyết áp tâm thu đều tăng.
Một hỗn hợp không bằng tổng các chất trong nó, và kết quả của chất này không chuyển sang được chất kia.
Năm kiểu lỗi
Cả 20 câu trong báo cáo rơi vào năm kiểu lỗi:
- kết quả của một hỗn hợp bị gán cho một phân tử;
- kết quả trên chuột bị gán cho người;
- kết quả của đường dùng này bị gán cho đường dùng khác, chẳng hạn từ chế phẩm uống sang hít;
- kết quả trung bình của một nhóm bị gán cho từng người;
- con số không truy được về nguồn nào.
Gặp một câu về mùi nghe rất khoa học, hỏi lần lượt năm điều ấy là đủ để lọc phần lớn trường hợp. Và câu hỏi ấy áp dụng cả cho site này.
Bằng chứng gốc trong mục Nghiên cứu: Kết quả: 20 tuyên bố bị quy kết sai và Kết quả: cảm xúc, nồng độ, ngưỡng phát hiện và hoá trị.
Nguồn
- Từ phân tử mùi đến cảm xúc: chuỗi bằng chứng trên 52 hợp chất, Bảng 2 trong chương về 20 tuyên bố bị quy kết sai. Bảng ghi nguồn thật của từng con số và dữ liệu gốc nói gì; danh mục tài liệu đầy đủ nằm ở phụ lục của báo cáo.