Cầu khứu là những nút nhỏ trong hành khứu, nơi các tế bào thần kinh mang cùng một loại thụ thể dồn tín hiệu về. Não đọc mùi qua tổ hợp các cầu khứu đang bật, như bài Khứu giác là gì đã kể.
Hỏi một hành khứu người có bao nhiêu cầu khứu, phần lớn tài liệu phổ thông sẽ trả lời: khoảng 1.100 đến 1.200. Con số ấy có trong bách khoa toàn thư trực tuyến, trong bài giảng, và cả trong bản thảo đầu của bộ tổng quan về mùi và trí nhớ trên chính site này. Nó chỉ được sửa khi một tập khác của bộ nghiên cứu truy về phép đếm gốc.
Các phép đếm thật
Truy ngược qua các lần trích dẫn, chúng tôi chưa tìm được phép đếm nào trên mô người đứng sau con số 1.100. Những phép đếm có thật cho kết quả khác hẳn:
- Năm 2008, một nhóm nghiên cứu đếm cầu khứu trên hành khứu của 7 người từ 39 đến 89 tuổi, dùng nhuộm miễn dịch và hiệu chỉnh thống kê. Trung bình là 5.568 cầu khứu mỗi hành, dao động từ 2.975 tới 9.325.
- Năm 1998, một phép đếm khác bằng nhuộm Nissl cho khoảng 8.000 cầu khứu ở người trẻ, giảm khoảng 10% mỗi thập niên, và còn dưới 30% ở tuổi 90–100.
Hai con số này khớp nhau khi tính tới tuổi của người cho mẫu. Kết luận dùng được: mỗi hành khứu người có khoảng 5.000–8.000 cầu khứu, khác nhau nhiều giữa người với người, và giảm dần theo tuổi.
Sai năm lần không phải chuyện nhỏ
Con số này không chỉ để thuộc. Ở chuột, mỗi loại thụ thể dồn về khoảng hai cầu khứu trong mỗi hành, và nguyên lý "một loại thụ thể, hai cầu khứu" được dạy như một quy luật chung của khứu giác. Nếu người có 1.100 cầu khứu cho khoảng 350–400 loại thụ thể, quy luật ấy gần như khớp. Với khoảng 5.500 cầu khứu, mỗi loại thụ thể ở người ứng với khoảng 16 cầu khứu.
Nghĩa là cách hệ khứu giác người sắp xếp tín hiệu khác chuột ở một điểm căn bản, và lý do thì vẫn chưa rõ. Một con số sai che mất đúng câu hỏi đáng hỏi nhất.
Con số sai đến từ đâu
Chúng tôi chưa xác nhận được. Có một trùng hợp đáng chú ý: chuột có khoảng 1.100 gen thụ thể khứu giác còn hoạt động. Con số của chuột có thể đã trượt sang người qua nhiều lần trích lại, nhưng đó mới là giả thuyết.
Không chỉ một con số
Con số về khứu giác người lệch nhau ở nhiều chỗ khác:
- Thể tích hành khứu đo bằng MRI chênh khoảng 2,5 lần giữa các phòng thí nghiệm: một nhóm đo được 67–71 mm³ mỗi hành, một nghiên cứu lớn trên 560 người đo được trung bình 54 mm³ cho cả hai hành. Chỉ so được các số đo trong cùng một quy trình.
- Diện tích vùng biểu mô khứu giác, "khoảng 5 cm² mỗi bên mũi" trong sách giáo khoa, truy về một phép đo năm 1892 trên hai tử thi. Chúng tôi chưa tìm được phép đo hiện đại nào.
Không phải số nào cũng sai. Nhưng số nào cũng nên được hỏi lại: đo trên ai, bao nhiêu người, bằng cách nào.
Cách kiểm một con số
- Tìm nghiên cứu gốc, không dừng ở bài trích lại.
- Xem đo trên loài nào. Số của chuột rất hay bị chép thành số của người.
- Xem cỡ mẫu và tuổi của mẫu.
- Hai nguồn lệch nhau thì ghi cả hai, đừng chọn con số gọn hơn.
Đó cũng là quy tắc chúng tôi áp cho dữ liệu trên site, xem tiêu chuẩn dữ liệu.
Bằng chứng gốc trong mục Nghiên cứu: Phần III. Biểu mô và hành khứu ở người và Phần V. Tổng hợp.
Nguồn
- Maresh, Rodriguez Gil, Whitman và Greer (2008). Principles of glomerular organization in the human olfactory bulb – implications for odor processing. PLoS ONE 3(7), e2640.
- Meisami, Mikhail, Baim và Bhatnagar (1998). Human olfactory bulb: aging of glomeruli and mitral cells and a search for the accessory olfactory bulb. Annals of the New York Academy of Sciences 855, 708–715. (đọc phần tóm tắt)