Nhạy sáng: nhóm cam quýt và ánh nắng

Đây là rủi ro ít người biết nhất và để lại hậu quả rõ nhất: vết sạm hoặc bỏng có ranh giới sắc nét, đúng hình vệt bôi, và có thể tồn tại nhiều tháng.

Cơ chế

Một số tinh dầu ép lạnh từ vỏ quả chứa nhóm hợp chất furocoumarin, trong đó bergapten là chất được nghiên cứu kỹ nhất. Chúng không gây hại khi ở trong bóng tối.

Nhưng khi da có chứa chúng gặp tia cực tím, phản ứng quang hoá xảy ra ngay tại lớp da đó. Kết quả là tổn thương khu trú, mạnh hơn nhiều so với cháy nắng thông thường.

Loại cần chú ý

Nhóm rủi ro cao gồm cam bergamot ép lạnh, chanh ép lạnh, chanh xanh ép lạnh, cam đắng ép lạnh, và rễ bạch chỉ. Nhóm rủi ro thấp hơn gồm bưởi chùm ép lạnh.

Cam ngọt không nằm trong danh sách này. Tinh dầu cam ngọt — Citrus sinensis — gần như không chứa furocoumarin, và các tài liệu ngành xếp nó vào nhóm không gây nhạy sáng kể cả khi ép lạnh. Chúng tôi nói rõ chỗ này vì cam ngọt là loại phổ biến nhất, và tránh nhầm nó thì mất một thứ không cần phải mất.

Về rễ bạch chỉ, cần ghi rõ tên loài vì hai tài liệu dùng hai loài khác nhau. Dược điển Việt Nam ghi Angelica dahurica; IFRA và các danh sách của ngành hương liệu ghi Angelica archangelica. Cả hai đều chứa furocoumarin, nhưng chúng không phải một cây — nên khi đọc nhãn hãy tìm tên Latin chứ đừng dừng ở chữ bạch chỉ.

Điểm mấu chốt với nhóm cam quýt: phương pháp chiết quyết định. Cùng một loài, bản ép lạnh có furocoumarin còn bản chưng cất thì gần như không, vì các chất ấy quá nặng để bay theo hơi nước.

Điều này đúng với cả ba cách chưng cất — trong nước, nước và hơi, hay hơi nước trực tiếp. Nồi đồng ở làng nghề cũng loại được furocoumarin như thiết bị công nghiệp, vì đây là chuyện khối lượng phân tử chứ không phải chuyện thiết bị.

Đây là một trong những chỗ mà việc biết phương pháp chiết không còn là chuyện học thuật mà là chuyện an toàn. Nhãn không ghi phương pháp là nhãn không đủ.

Nhưng đừng biến điều đó thành quy tắc chung. Rễ bạch chỉ nằm trong danh sách trên chính là vì nó phá quy tắc: đó là dầu chưng cất, không phải ép lạnh, mà furocoumarin vẫn qua được. Hạt thì là Ai Cập cũng vậy. Vì sao vài nguyên liệu cho furocoumarin đi qua chưng cất còn vỏ cam quýt thì không, chúng tôi chưa tìm được lời giải thích đầy đủ.

Nghĩa là câu "chọn bản chưng cất" chỉ chắc chắn với nhóm cam quýt. Với rễ và hạt, đọc tên loài và hỏi người bán chứ đừng suy từ phương pháp.

Cũng có sản phẩm ghi FCF hoặc bergapten-free, tức đã loại bỏ nhóm chất này.

Quy tắc thực hành

Sau khi bôi lên vùng da sẽ tiếp xúc nắng, tránh tia cực tím ít nhất mười hai giờ, và với các loại rủi ro cao thì để mười tám giờ.

Điều này áp dụng cho cả giường tắm nắng.

Nếu định ra nắng và đang dùng tinh dầu cam quýt: chọn bản chưng cất, chọn bản đã loại furocoumarin, hoặc chỉ bôi lên vùng da được che kín. Với rễ bạch chỉ thì phương pháp chiết không giúp được — tránh nắng hoặc không bôi.

Khuếch tán trong không khí không gây nhạy sáng — rủi ro này chỉ đến từ việc bôi lên da.

Một con số để đối chiếu nếu bạn làm sản phẩm: IFRA đặt trần cho tinh dầu bergamot trong sản phẩm lưu lại trên da ở mức khoảng 0,4 phần trăm. Con số cụ thể có thể đổi theo bản hướng dẫn hiện hành, nên đối chiếu bản mới nhất trước khi dùng.

Lưu ý phân biệt với danh sách chất gây dị ứng phải khai báo: đó là chuyện ghi nhãn, còn nhạy sáng là chuyện dùng ngoài nắng. Một chất có thể nằm trong danh sách khai báo mà không gây nhạy sáng, và ngược lại.