Trên nhãn tinh dầu, "đạt ISO" là một câu hay gặp. Nhưng ISO không có một tiêu chuẩn chung cho "tinh dầu". Mỗi loại dầu có tiêu chuẩn riêng, với khoảng hàm lượng riêng cho từng chất. Đặt số liệu đã công bố về dầu trồng ở Việt Nam cạnh các khoảng ấy, có chỗ khớp, có chỗ lệch, và có chỗ chúng tôi chưa tìm được tiêu chuẩn nào để so.
Một lưu ý trước khi đọc tiếp: phần lớn số liệu dưới đây là phần trăm diện tích pic GC-MS chưa hiệu chỉnh, thường chỉ một mẫu cho mỗi địa điểm, và ít khi ghi số lô. Đó là ảnh chụp tại một điểm, một thời điểm, không phải khoảng thương mại. Bài phần trăm diện tích không phải phần trăm khối lượng giải thích vì sao điều này quan trọng.
Quế: vượt trần, và thiếu một chất
Dầu vỏ quế thu mẫu ở Yên Bái, Quảng Ngãi và Kon Tum có trans-cinnamaldehyde 93–96%. ISO 3216, tiêu chuẩn cho dầu quế kiểu Trung Quốc (tương ứng TCVN 6029:2008), đặt trần 88%. Tiêu chuẩn còn yêu cầu o-methoxycinnamaldehyde 3–15%, trong khi các phân tích dầu vỏ quế Việt Nam mà chúng tôi đọc được không ghi chất này; dầu cất từ cành và lá có 0,36%.
Như vậy dầu vỏ quế Việt Nam có thể có chất lượng cảm quan cao mà vẫn không khớp hồ sơ sắc ký của ISO 3216. Có hai cách giải thích. Một là tiêu chuẩn được xây cho dầu cành lá kiểu Trung Quốc, nên dầu vỏ là một sản phẩm khác. Hai là phần trăm diện tích chưa hiệu chỉnh làm chất chính trông cao hơn thực tế. Theo cách nào thì nhãn "đạt ISO" cũng cần ghi rõ là đối chiếu với tiêu chuẩn nào.
Còn một khoảng trống: chúng tôi chưa tìm được bài nào định lượng coumarin trong dầu quế trồng ở Việt Nam. Điều này quan trọng vì coumarin là chất phải khai báo trên nhãn mỹ phẩm ở EU.
Sả chanh: dễ nằm ở ngưỡng dưới
TCVN 11425:2016, tương đương ISO 3217, yêu cầu hàm lượng carbonyl tính theo citral từ 75% trở lên. Bốn mẫu sả chanh ở Phú Thọ có tổng citral theo GC từ 64,2 tới 76,2%; hai trên bốn mẫu dưới mức này. Một đánh giá năm nguồn gen sả lưu giữ tại Hà Nội cũng kết luận citral của sả chanh thấp hơn mức của ISO 3217, trong khi sả dịu (Cymbopogon flexuosus) cao hơn tiêu chuẩn của nó. Hai cách đo khác nhau, một bằng GC, một bằng chuẩn độ carbonyl, nhưng cùng chỉ một hướng.
Tràm: một cái tên, nhiều loại dầu
Phân tích lá tràm ở sáu địa điểm Nam Bộ tách thành hai nhóm. Long An (7,3%) và Tây Ninh (23,0%) có 1,8-cineole. Đồng Tháp, Phú Quốc, U Minh Thượng và Bà Rịa–Vũng Tàu thì gần như không có cineole, mà giàu sesquiterpene. Ở miền Trung, cineole cao hơn: 47,0% trong một nghiên cứu, 30,9% ở Phong Điền và 25,4% ở Hương Trà, Huế.
Cùng một tên tràm, hàm lượng cineole đi từ 0 tới 47%. Chúng tôi chưa tìm được tiêu chuẩn ISO hay TCVN nào viết riêng cho dầu tràm Việt Nam. Bài chemotype giải thích vì sao cùng một loài có thể cho hai loại dầu khác hẳn nhau.
Hồi: một điểm cộng, mới từ một mẫu
Mẫu hồi Cao Bằng có estragole 0,42%, thấp hơn mức khoảng 2% hay gặp trong tổng quan quốc tế. Đó là một điểm cộng về an toàn, nhưng mới dựa trên một mẫu. Cũng cần phân biệt hồi (Illicium verum) với hồi Nhật (Illicium anisatum) có độc. Chất độc anisatin của hồi Nhật không bay hơi, nên phải kiểm trên quả, không phải trên dầu.
Hỏi gì khi thấy chữ "đạt ISO"
- Đạt tiêu chuẩn nào, số hiệu và năm ban hành là gì?
- Tiêu chuẩn ấy có viết cho đúng loại dầu này không: dầu vỏ hay dầu cành lá, kiểu hoá học nào?
- Kết quả là của chính lô bạn mua, hay của một mẫu nào đó từ trước?
Với tinh dầu Việt Nam, dữ liệu theo từng lô, đo bằng một phương pháp nhất quán, hiện có giá trị hơn phần lớn số liệu đã công bố.
Bằng chứng gốc trong mục Nghiên cứu: Phần VI. Tinh dầu Việt Nam: thành phần và kiểu hoá học và Phụ lục A3. Dữ kiện về tinh dầu Việt Nam.
Nguồn
- Study on the production and composition of essential oil from Cinnamomum cassia bark in Yen Bai province of Vietnam. Tropical Journal of Natural Product Research 8(4), 6807–6813, 2024.
- Comparison of chemical profile and antibacterial activity of Cinnamomum cassia bark essential oil from three different Vietnamese provinces. Indian Journal of Agricultural Research 59(7), 1060–1067, 2025. (đọc phần tóm tắt)
- Chemical profile and biological activities of the essential oil of cinnamon (Cinnamomum cassia (L.) J. Presl) twigs and leaves. Tropical Journal of Natural Product Research 7(11), 5226–5230, 2023.
- Chemical composition and cytotoxic activity of the essential oils of Cymbopogon citratus L. grown in Phu Tho province. Tạp chí Công nghệ Sinh học 14(4), 683–687, 2016.
- Đánh giá chất lượng tinh dầu sả từ các nguồn gen được lưu giữ tại Hà Nội. Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam 01(134), 25–30, 2022. (đọc phần tóm tắt)
- Chemical diversity of the Melaleuca cajuputi leaf oils from six locations in southern Vietnam. Agriculturae Conspectus Scientificus 84(4), 391–397, 2019.
- Tinh dầu tràm gió (Melaleuca cajuputi) và sả chanh (Cympobogon citratus) ở miền Trung Việt Nam: những kết quả mới về thành phần hóa học và hoạt tính kháng vi sinh vật. Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 59(2B), 144, 2023. (đọc phần tóm tắt)
- Nghiên cứu chiết tách và xác định thành phần hóa học tinh dầu tràm của huyện Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế. Tạp chí Phân tích Hóa, Lý và Sinh học 25(1), 35, 2020. (đọc phần tóm tắt)
- Nghiên cứu tách chiết tinh dầu cây hồi. TNU Journal of Science and Technology 228(05), 191–198, 2023.
- ISO 3216:1997. Oil of cassia, Chinese type. ISO 3217. Oil of lemongrass. TCVN 6029:2008 và TCVN 11425:2016.