Bạn mua hai chai tinh dầu húng quế. Cả hai đều ghi Ocimum basilicum. Cả hai đều là hàng thật, nguyên chất, không pha.
Chúng ngửi khác nhau tới mức bạn sẽ nghĩ có một chai sai nhãn.
Không chai nào sai. Đây là hiện tượng chemotype.
Cùng loài, khác giống
Đây là chỗ hay bị hiểu sai nên cần nói rõ. Chemotype không phải chuyện một cây đổi mùi khi đổi chỗ trồng.
Trong cùng một loài tồn tại nhiều quần thể mang biến thể gen khác nhau ở các enzyme của con đường sinh tổng hợp. Quần thể này tích luỹ chất A làm chủ đạo, quần thể kia tích luỹ chất B — và đó là đặc điểm di truyền, truyền lại qua hạt và qua giâm cành.
Môi trường — độ cao, thổ nhưỡng, nắng, mưa — điều chỉnh biên độ: cùng một chemotype, trồng ở nơi nắng hơn có thể cho hàm lượng cao hơn. Nhưng nó không biến chemotype này thành chemotype kia.
Nói cách khác: đem hạt húng quế giàu linalool sang trồng ở Ấn Độ, bạn vẫn thu được húng quế giàu linalool, chỉ khác về nồng độ. Muốn có loại giàu methyl chavicol thì phải có giống ấy ngay từ đầu.
Trên thị trường, húng quế từ Ấn Độ thường giàu methyl chavicol nên nghe như hồi, còn húng quế Địa Trung Hải giàu linalool nên nghe mềm và hoa hơn. Cùng tên khoa học, hai mùi.
Lý do không phải đất Ấn Độ tạo ra methyl chavicol. Lý do là hai vùng trồng hai giống khác nhau, vì mỗi vùng chọn giống hợp với thị trường của mình. Vùng trồng ở đây là một chỉ dấu gián tiếp về giống, không phải nguyên nhân.
Ba ví dụ bạn ngửi được ở Việt Nam
Hương nhu là ví dụ gần nhất. Cùng chi Ocimum, và tuỳ giống mà nét đinh hương đậm hay nhạt.
Tràm là ví dụ thứ hai, tuy ở cấp loài chứ không cấp chemotype: tràm gió và tràm trà đều được gọi tắt là tràm trên nhãn, và hai thứ có profile khác hẳn.
Quế là ví dụ thứ ba nhưng theo cơ chế khác — không phải chemotype mà là bộ phận cây, chủ đề của một bài riêng.
Vì sao tên khoa học không đủ
Đây là điều làm nhiều người khó chịu khi mới biết: tên loài không bảo chứng cho mùi.
Tên khoa học nói về loài. Nhưng bên trong một loài có nhiều giống, và các giống ấy tích luỹ những chất khác nhau — đó chính là chemotype.
Vì thế một nhãn ghi đầy đủ tên khoa học vẫn có thể khiến bạn hiểu sai, nếu nó không kèm chemotype hoặc bản phân tích. Ghi thêm vùng trồng thì có ích, nhưng vùng trồng cho biết điều kiện chứ không cho biết giống.
Cách nhận ra
Chỉ có một cách: đọc tỉ lệ cấu tử.
Nếu bạn định mua một loại tinh dầu có nhiều chemotype đã biết, hãy hỏi cấu tử chủ đạo là gì trước khi hỏi giá. Câu trả lời quyết định sản phẩm có phù hợp với việc bạn định làm hay không, và không có cách nào suy ra nó từ tên gọi.
Con số nói được điều mà tên gọi không nói, và đó là lý do một bản phân tích kèm số lô đáng giá hơn mọi dòng mô tả trên nhãn.