Xông tinh dầu trong phòng là cách dùng tinh dầu phổ biến nhất ở Việt Nam. Nó cũng là cách ít được hướng dẫn nhất: máy bán kèm một tờ giấy ghi "nhỏ vài giọt", và chỉ có vậy. Bài này nói những điều tờ giấy ấy không nói. Máy xông thực sự thả gì vào không khí, vì sao phòng đóng kín máy lạnh là chỗ cần để ý, và khi nào nên tắt máy.
Xông tinh dầu không làm sạch không khí
Điều đầu tiên nên biết: máy xông thêm chất vào không khí trong phòng. Nó không lọc, không hút, không khử thứ gì đã có sẵn. Mùi dễ chịu hơn là vì có thêm một mùi khác đè lên, và vì mũi chuyển sự chú ý sang mùi mới.
Điều này không làm xông tinh dầu trở thành việc xấu. Nó chỉ có nghĩa là câu hỏi đúng không phải "xông bao nhiêu thì sạch", mà là "thêm bao nhiêu thì vừa".
Bốn kiểu máy, bốn cách đưa dầu vào không khí
- Máy khuếch tán siêu âm (loại phổ biến nhất, có bình nước). Một đĩa rung tần số cao đánh nước và dầu thành sương mịn. Thứ bay ra không chỉ là hơi tinh dầu mà là những giọt nước li ti mang theo dầu.
- Máy phun sương không dùng nước (nebulizer). Hút dầu nguyên chất qua một vòi nhỏ và phá thành hạt. Không pha loãng bằng nước nên lượng dầu ra không khí nhiều hơn hẳn, và tốn dầu.
- Đèn xông (nến hoặc điện). Làm nóng một đĩa nước có nhỏ dầu. Nhiệt làm những chất nhẹ bay trước, nên mùi đổi dần sau mỗi giờ. Đèn nến còn thêm khói và muội của nến.
- Que khuếch tán, đá, gỗ. Dầu thấm lên bề mặt rồi bay hơi tự nhiên. Không có hạt, chậm và đều, nhưng không tắt được: lúc nào cũng đang toả.
Máy siêu âm thả gì vào phòng
Năm 2021, một nhóm tại Đại học Toronto đo khí thải của một máy khuếch tán siêu âm gia dụng trong buồng thí nghiệm. Ba kết quả đáng biết:
- Máy tạo ra bụi mịn. Ngoài hơi tinh dầu, máy thải ra hạt bụi siêu nhỏ, chủ yếu dưới 1 micromet (PM1). Lượng bụi khác nhau nhiều theo loại dầu: với dầu chanh, mức thải cao gấp khoảng hai mươi lần so với oải hương hay bạch đàn.
- Nước máy làm lượng bụi tăng khoảng năm lần so với nước khử ion. Lý do là khoáng chất trong nước máy. Khi giọt sương khô đi, khoáng ở lại thành hạt bụi lơ lửng. Đây cũng là lớp "bụi trắng" quen thuộc quanh máy tạo ẩm siêu âm.
- Mô hình tính toán cho thấy dùng máy theo cách thông thường có thể làm tăng đáng kể bụi mịn trong nhà, nhất là khi phòng ít trao đổi khí với bên ngoài.
Nghiên cứu đo trong điều kiện thí nghiệm, với một loại máy. Con số trong phòng bạn sẽ khác. Nhưng chiều của kết quả thì rõ.
Khi tinh dầu gặp ozone
Nhiều tinh dầu, nhất là nhóm cam quýt và nhóm lá kim, giàu limonene và α-pinene. Hai chất này phản ứng nhanh với ozone trong không khí. Sản phẩm của phản ứng gồm formaldehyde và hạt bụi siêu mịn, tức là những thứ người ta không muốn có trong phòng hơn chính tinh dầu.
Ozone trong nhà đến từ không khí bên ngoài, từ một số máy in, và đặc biệt từ máy khử mùi ozone hay máy lọc tạo ion mà nhiều gia đình đang dùng. Đừng chạy máy tạo ozone cùng lúc, hoặc cùng phòng, với máy xông tinh dầu.
Phòng máy lạnh đóng kín
Phần lớn máy lạnh treo tường ở Việt Nam chỉ làm lạnh và tuần hoàn lại không khí trong phòng. Chúng gần như không lấy gió tươi từ bên ngoài. Một phòng ngủ đóng kín cửa, bật máy lạnh suốt đêm, là phòng có tốc độ trao đổi không khí rất thấp. Mọi thứ máy xông thả ra sẽ ở lại lâu.
Cũng vì vậy mà mũi bạn thôi báo mùi sau vài phút, trong khi máy vẫn đang thả chất ra đều đặn. Cảm giác "hết mùi rồi" không có nghĩa là không khí đã sạch mùi.
Cách xông hợp lý hơn
- Dùng nước cất hoặc nước tinh khiết đóng chai, không dùng nước máy, cho máy siêu âm.
- Xông ngắt quãng. Chạy khoảng ba mươi phút đến một giờ rồi nghỉ, thay vì để máy chạy cả đêm. Nhiều máy có hẹn giờ; hãy dùng nó.
- Ít hơn bạn nghĩ. Bắt đầu ở mức thấp nhất trong hướng dẫn của máy. Nếu bạn còn ngửi thấy rõ khi vừa bước vào phòng, vậy là đủ.
- Mở hé cửa hoặc bật quạt hút khi xông trong phòng nhỏ, nhất là phòng máy lạnh.
- Chọn dầu biết rõ thành phần. Một chai dầu thơm pha giá rẻ ghi "tinh dầu" có thể chứa bất cứ thứ gì. Bài tinh dầu là gì giúp bạn phân biệt.
- Đừng dùng dầu cũ đã oxy hoá, nhất là cam quýt mở nắp lâu ngày. Trang bảo quản nói vì sao.
- Rửa bình chứa thường xuyên. Nước đọng nhiều ngày trong máy là chỗ vi sinh vật phát triển, và máy siêu âm sẽ phun chúng ra cùng với sương.
Trẻ nhỏ, người có bệnh hô hấp, và vật nuôi
- Trẻ dưới ba tháng tuổi: không xông tinh dầu trong phòng trẻ. Với trẻ lớn hơn, tránh các loại giàu menthol và camphor gần trẻ. Chi tiết ở trang trẻ em và thai kỳ.
- Người bị hen hoặc bệnh hô hấp: mùi mạnh và bụi mịn đều có thể là tác nhân kích thích. Hỏi bác sĩ của bạn trước.
- Mèo: gan mèo thiếu nhóm enzyme mà người dùng để chuyển hoá nhiều thành phần tinh dầu. Nếu xông, để cửa mở cho mèo tự rời phòng, xông ngắn và ít.
- Chim: không xông trong nhà có chim. Đường hô hấp của chim nhạy hơn của người rất nhiều.
- Chó: mũi chó nhạy hơn người rất nhiều. Một mức dễ chịu với bạn có thể là quá đậm với chó.
Trang vật nuôi có thêm chi tiết.
Nguồn
- Schwartz-Narbonne, Du và Siegel (2021). Volatile organic compound and particulate matter emissions from an ultrasonic essential oil diffuser. Indoor Air 31(6), 1982–1992.
- Nazaroff và Weschler (2004). Cleaning products and air fresheners: exposure to primary and secondary air pollutants. Atmospheric Environment 38(18), 2841–2865.
- Destaillats và cộng sự (2006). Indoor secondary pollutants from household product emissions in the presence of ozone: a bench-scale chamber study. Environmental Science & Technology 40(14), 4421–4428.
- Tisserand và Young (2014). Essential Oil Safety, tái bản lần 2. Churchill Livingstone.