Hãy thử một việc ngay bây giờ. Nhắm mắt lại và kể tên mười màu. Bạn sẽ làm được trong mười giây, có lẽ nhanh hơn.
Bây giờ kể tên mười mùi. Không phải mười vật có mùi — mười mùi, như cách bạn vừa kể xanh, đỏ, tím, vàng.
Gần như chắc chắn bạn vừa dừng lại. Và nếu có kể được, bạn đã kể tên vật: mùi cà phê, mùi mưa, mùi mẹ. Đó không phải tên mùi. Đó là tên nguồn phát ra mùi, giống như nói màu bầu trời thay vì nói xanh lam.
Khoảng cách không nằm ở mũi
Mũi người phân biệt được số mùi lớn hơn nhiều so với những gì người ta từng nghĩ. Con số cụ thể vẫn đang tranh cãi trong giới nghiên cứu, nhưng không ai còn tin vào con số mười nghìn được lặp lại suốt thế kỷ hai mươi — nó vốn xuất phát từ một ước lượng thô năm 1927 chứ không từ thực nghiệm.
Điều chắc chắn là con số ấy lớn hơn rất nhiều so với số từ mà bạn có để mô tả chúng. Có bao nhiêu tính từ chỉ mùi dùng độc lập được? Thơm, thối, hôi, tanh, khét, hắc, nồng, thoang thoảng. Chưa tới mười, và phần lớn chỉ nói về mức độ dễ chịu chứ không nói về bản chất.
So sánh với màu: đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím, hồng, nâu, xám, be, đen, trắng, và hàng trăm biến thể. Không ai thấy điều đó bất thường.
Vì sao lại thiếu
Có một giả thuyết cho rằng khứu giác đơn giản là không quan trọng với con người nên ngôn ngữ không phát triển từ vựng cho nó. Giả thuyết đó sai, và bằng chứng đến từ nhân học ngôn ngữ.
Một số cộng đồng săn bắt hái lượm ở bán đảo Mã Lai và miền nam Thái Lan có hệ từ vựng mùi phong phú tương đương hệ từ vựng màu. Người Jahai ở bán đảo Mã Lai có những từ chỉ mùi trừu tượng — không gắn với vật cụ thể nào — và họ gọi tên mùi nhanh và nhất quán ngang với việc gọi tên màu. Khi được đưa cùng một bộ mẫu thử, họ trả lời gọn và trùng khớp với nhau, trong khi nhóm đối chứng loay hoay mô tả vòng vo.
Kết luận rút ra khá rõ: đây là vấn đề văn hoá và ngôn ngữ, không phải vấn đề sinh học. Mũi bạn hoạt động tốt. Cái bạn thiếu là những cái móc để treo cảm nhận lên.
Chữ làm được gì
Không có chữ, một mùi đi qua rồi mất. Bạn ngửi thấy, nhận ra là quen, rồi ba mươi giây sau không còn gì để nhớ lại.
Có chữ, mùi trở thành một đối tượng. Bạn có thể so sánh nó với mùi khác, nhớ lại nó khi không có mặt, mô tả nó cho người thứ hai, và quan trọng nhất là nhận ra nó lần sau.
Đây không phải chuyện thẩm mỹ. Người thợ gốm phân biệt các loại đất bằng mũi. Người nuôi cá đọc tình trạng đáy ao bằng mũi. Người làm bếp biết chảo đường sắp cháy trước khi mắt thấy. Trong mọi trường hợp ấy, cái phân biệt người mới với người lâu năm không phải độ nhạy của mũi mà là số lượng phạm trù họ có sẵn trong đầu.
Một từ bạn sẽ gặp nhiều
Trên trang này bạn sẽ gặp từ cấu tử. Nó nghĩa là một chất riêng lẻ nằm trong một hỗn hợp.
Một chai tinh dầu không phải một chất. Nó là vài chục tới vài trăm chất trộn lẫn, và mỗi chất trong số đó là một cấu tử. Bản phân tích thành phần chính là danh sách các cấu tử ấy kèm tỉ lệ của chúng.
Chúng tôi dùng đúng từ này vì nó là từ xuất hiện trên bản phân tích thật. Nếu quen một từ khác, bạn sẽ bỡ ngỡ khi cầm tờ giấy thật trong tay.
Cách bắt đầu
Từ điển mùi trên trang này neo mỗi mục vào một vật bạn ngửi được tối nay, phần lớn có sẵn trong bếp hoặc mua được ngoài chợ.
Đừng đọc hết. Chọn ba mục thuộc ba họ khác nhau, đi ngửi thật, ghi ba từ cho mỗi mục. Ba từ, không hơn — giới hạn ấy buộc bạn phải chọn, và việc chọn mới là chỗ học được.
Bắt đầu từ vỏ chanh ta, cơm nếp mới và dầu gió. Ba thứ ấy cách nhau đủ xa để không lẫn, và cả ba đều có trong nhà bạn.