Ngồi vào một chiếc ô tô mới, đóng cửa và hít một hơi: nhựa, da, keo, và một lớp ngọt khó gọi tên. Đó là mùi xe mới. Nó không phải một mùi mà là một tổng — hàng chục chất hữu cơ bay hơi cùng thoát ra từ những vật liệu vừa rời nhà máy.
Nó đến từ đâu
Nội thất một chiếc xe là nhựa, xốp, keo dán, da hoặc giả da, vải và sơn. Vật liệu mới nào cũng còn giữ lại một phần dung môi, chất hoá dẻo và phụ gia chưa bay hết, và chúng thoát dần ra không khí. Quá trình ấy gọi là thoát khí.
Các phép đo trong xe mới thường gặp hai nhóm lớn: hydrocarbon — ankan và các chất thơm như toluene, xylene, ethylbenzene, styrene — và aldehyde, đứng đầu là formaldehyde và acetaldehyde. Một nghiên cứu năm 2022 đo xe của ba hãng và thấy ankan cùng hydrocarbon thơm chiếm phần lớn.
Ba thứ quyết định nồng độ
Tuổi xe. Thoát khí mạnh nhất khi vật liệu còn mới rồi giảm dần. Một nghiên cứu năm 2000 đo được tổng chất hữu cơ bay hơi trong một chiếc xe mới khoảng 7.500 µg/m³ vào ngày đầu — cao hơn ngoài trời chừng một trăm lần — và giảm khoảng 90% sau ba tuần. Phần còn lại tiếp tục giảm chậm trong nhiều tháng.
Nhiệt độ. Nắng làm vật liệu nóng lên và thoát khí nhanh hơn. Trong nghiên cứu năm 2022, xe phơi nắng có nhiệt độ cabin từ khoảng 29 đến 62 °C, và nồng độ cao hơn rõ rệt so với khi xe nằm trong phòng thử ở 25 °C. Ở 25 °C, cả tám chất được kiểm đều dưới giới hạn; khi phơi nắng, formaldehyde trong một xe lên tới khoảng 7,8 lần giới hạn. Một nghiên cứu năm 2023 còn cho thấy nồng độ bám theo nhiệt độ bề mặt của vật liệu nội thất sát hơn là theo nhiệt độ không khí — táp-lô dưới nắng là một nguồn lớn.
Thông gió. Cửa đóng, điều hoà chạy chế độ lấy gió trong, chất bay hơi tích lại. Khi xe chạy và có gió ngoài vào, nồng độ giảm nhanh: với một số xe trong nghiên cứu năm 2022, sau 60–90 phút lái, mức đo được về gần mức trong phòng thử.
Vậy có hại không
Câu trả lời ngắn: phụ thuộc vào liều, và liều cao nhất lại rơi đúng vào lúc dễ tránh nhất.
Một số chất trong mùi xe mới là chất gây ung thư đã được xếp loại: formaldehyde và benzene thuộc nhóm 1 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), acetaldehyde thuộc nhóm 2B. Ở mức thường gặp trong xe, tác động ngắn hạn hay gặp nhất là cay mắt, rát họng, đau đầu và buồn nôn, rõ hơn ở người nhạy cảm và trẻ nhỏ. Rủi ro dài hạn đến từ việc hít lặp đi lặp lại trong nhiều giờ, không phải từ một lần ngồi vào xe.
Nghiên cứu năm 2023 đo không khí trong một chiếc SUV mới đỗ ngoài trời suốt 12 ngày, nhiệt độ trong xe dao động từ 21 đến 63 °C. Nhóm nghiên cứu xác định 20 chất thoát ra từ vật liệu xe; có lúc formaldehyde vượt tiêu chuẩn của Trung Quốc tới 35% và acetaldehyde tới 61%. Trung Quốc là một trong số ít nước có tiêu chuẩn riêng cho không khí trong xe (GB/T 27630); bản dự thảo sửa đổi đặt giới hạn formaldehyde 0,10 mg/m³ và benzene 0,06 mg/m³.
Điều đó không có nghĩa xe mới là độc. Nó có nghĩa vài tuần đầu là lúc nên chủ động thông gió.
Làm gì trong những tuần đầu
- Mở cửa vài phút trước khi ngồi vào xe vừa phơi nắng. Không khí nóng tích trong cabin là lúc nồng độ cao nhất.
- Chạy với gió ngoài, không dùng chế độ lấy gió trong, và hé cửa sổ khi có thể.
- Đỗ trong bóng râm, dùng tấm che kính lái. Vật liệu nguội hơn thì thoát khí chậm hơn.
- Đừng dựa vào mũi. Sau vài phút trong xe, mũi bạn thôi báo về mùi ấy — đó là thích nghi khứu giác — nhưng các chất bay hơi vẫn còn đó. Hết ngửi thấy không có nghĩa là hết.
Đừng dùng mùi thơm để che mùi xe mới
Đây là điều chúng tôi phải nói thẳng, dù chúng tôi bán mùi thơm.
Tinh dầu và nước hoa cũng là chất hữu cơ bay hơi. Thêm một nguồn mùi vào cabin không làm formaldehyde biến mất; nó chỉ khiến bạn không còn nhận ra mùi xe mới. Không chỉ vậy, nhiều thành phần của tinh dầu — limonene trong cam chanh, alpha-pinene trong thông — phản ứng với ozone trong không khí và tạo ra chính formaldehyde. Một nghiên cứu năm 2006 về các sản phẩm gia dụng chứa terpene cho thấy formaldehyde là sản phẩm phụ chính khi có ozone.
Vì vậy thứ tự đúng là: thông gió cho mùi xe mới giảm hẳn trong vài tuần đầu, rồi mới thêm mùi bạn muốn — ở mức nhẹ, và treo cách xa nhựa, da của nội thất.
Nguồn
- Grabbs, Corsi và Torres (2000). Volatile Organic Compounds in New Automobiles: Screening Assessment. Journal of Environmental Engineering.
- Guo và cộng sự (2022). Evaluation of Typical Volatile Organic Compounds Levels in New Vehicles under Static and Driving Conditions. International Journal of Environmental Research and Public Health 19(12), 7048.
- Wang và cộng sự (2023). Observation, prediction, and risk assessment of volatile organic compounds in a vehicle cabin environment. Cell Reports Physical Science, 101375.
- Destaillats và cộng sự (2006). Indoor Secondary Pollutants from Household Product Emissions in the Presence of Ozone: A Bench-Scale Chamber Study. Environmental Science & Technology 40.