Tìm "gỗ thơm treo xe" và bạn sẽ thấy phần lớn sản phẩm là những túi vụn gỗ mang ba cái tên: xá xị, hoàng đàn, bách xanh. Ba cái tên ấy chỉ ba loài cây khác hẳn nhau, với ba mùi khác nhau, và hai trong ba loài là cây quý hiếm được pháp luật bảo vệ. Bài này nói mùi của từng loại đến từ đâu, và vì sao cái tên trên túi không đủ để biết bạn đang cầm gì.
Xá xị: gần như chỉ một chất
Cây xá xị (Cinnamomum parthenoxylon, còn gọi là re hương) cùng chi với quế và long não. Một nghiên cứu năm 1995 phân tích tinh dầu gỗ xá xị từ nhiều vùng của Việt Nam và thấy safrole chiếm khoảng 90%. Gần như toàn bộ mùi của gỗ là một phân tử.
Safrole có mùi ngọt, ấm, gần với kẹo và cam thảo. Người Mỹ biết nó qua root beer, thứ nước ngọt từng được tạo hương bằng rễ cây sassafras — cũng giàu safrole — cho tới khi Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ cấm safrole trong thực phẩm từ năm 1960.
Lệnh cấm ấy có lý do. Ở liều cao, safrole gây u gan ở chuột, và Chương trình Độc chất học Quốc gia Mỹ xếp nó vào nhóm có cơ sở hợp lý để nghi là gây ung thư ở người, dựa trên thí nghiệm động vật. Những thí nghiệm ấy cho ăn liều cao, không phải hít mùi từ một túi gỗ, và chưa có nghiên cứu nào đo rủi ro của việc treo gỗ xá xị trong xe. Nhưng một cabin đóng kín, nóng tới 60 °C, ngày nào cũng ngồi, là đúng kiểu phơi nhiễm lặp lại nên tránh khi bạn có lựa chọn khác.
Safrole còn là tiền chất để tổng hợp ma tuý MDMA, nên nằm trong Bảng I của Công ước Liên Hợp Quốc năm 1988 về chống buôn bán bất hợp pháp chất ma tuý. Chính nhu cầu ấy đã dẫn tới nạn chặt trộm cây xá xị ở dãy Cardamom, Campuchia.
Hoàng đàn: một cái tên lớn hơn loài cây
Hoàng đàn của Việt Nam (Cupressus tonkinensis) mọc trên núi đá vôi ở Hữu Lũng, Lạng Sơn. Các đợt khảo sát từ năm 2004 đến 2009 chỉ tìm thấy 25 cá thể, và loài này được đề xuất xếp vào mức cực kỳ nguy cấp. Gỗ và rễ của nó từng bị khai thác nặng để lấy tinh dầu, tới mức người ta dùng mìn để lấy những gốc rễ già trong hốc đá. Từ sau năm 1997, gỗ hoàng đàn không còn ở quy mô thương mại.
Vì thế, một túi "hoàng đàn" hôm nay rất khó là gỗ hoàng đàn Lạng Sơn thật. Tinh dầu bán trên thị trường quốc tế dưới tên này thường là của bách Himalaya, Cupressus torulosa — loài họ hàng mà trang hoàng đàn của chúng tôi ghi rõ tên khoa học.
Bách xanh: quý, thơm, và chưa được đọc kỹ
Bách xanh (Calocedrus macrolepis) cho gỗ thơm và bền, được dùng làm đồ gỗ cao cấp và làm hương. Loài này bị khai thác nặng vì gỗ quý và nằm trong danh sách thực vật quý hiếm bị hạn chế khai thác ở Việt Nam.
Về mùi, dữ liệu còn mỏng. Các phân tích tinh dầu bách xanh công bố tới nay khác nhau theo bộ phận cây và vùng thu hái, chưa đủ để nói chất nào làm nên mùi của gỗ. Theo chuẩn dữ liệu của site, chỗ nào chưa chắc thì chúng tôi để trống thay vì đoán.
Tên trên túi không phải bằng chứng
- Vụn gỗ không mang tên loài. Bằng mắt thường không phân biệt được gỗ xá xị, gỗ long não hay một loại gỗ bất kỳ đã tẩm tinh dầu. Chỉ phân tích, hoặc người bán chứng minh được nguồn gỗ, mới trả lời được.
- Mùi càng nồng càng nên hỏi. Một túi gỗ vẫn thơm nồng sau nhiều tháng có thể đã được tẩm thêm dầu. Điều đó không xấu, nhưng nên được ghi ra trên nhãn.
- Hai trong ba loài là cây được bảo vệ. Mua gỗ của chúng không rõ nguồn là góp phần vào chính việc khai thác đã đẩy chúng tới bờ tuyệt chủng.
Gỗ thơm của chúng tôi chọn cách ngược lại
Gỗ nền gần như không mùi, tẩm một tinh dầu có tên khoa học và số lô, và bản phân tích GC/MS của lô ấy được đăng nguyên bản. Khi đó, cái tên trên nhãn kiểm chứng được. Xem gỗ thơm treo xe ô tô.
Nguồn
- Constituents of the essential oils of Cinnamomum parthenoxylon (Jack) Nees from Vietnam. Journal of Essential Oil Research 7(1), 1995.
- National Toxicology Program (Mỹ). Report on Carcinogens: Safrole.
- Royal Botanic Garden Edinburgh. Threatened Conifers of the World: Cupressus tonkinensis; Calocedrus macrolepis.
- Công ước Liên Hợp Quốc về chống buôn bán bất hợp pháp các chất ma tuý và chất hướng thần (1988), Bảng I.