Ở Việt Nam, "nước hoa ô tô" là tên chung cho mọi thứ làm thơm xe: hộp sáp đặt taplo, kẹp cửa gió, lọ treo gương, máy khuếch tán cắm cổng sạc, cả túi dăm gỗ. Chúng khác nhau ở cách đưa mùi vào không khí. Và cách ấy quyết định ba điều: mùi trụ được bao lâu khi xe nóng, nội thất có bị ảnh hưởng không, và bạn chỉnh được độ mạnh đến đâu.
Một khoang nhỏ và rất nóng
Một nghiên cứu năm 2018 đo xe đỗ ngoài nắng trong những ngày hè trên 38 °C. Sau một giờ, không khí trong cabin trung bình khoảng 47 °C, còn mặt taplo khoảng 69 °C. Con số ở Việt Nam sẽ khác theo mùa, màu xe và chỗ đỗ, nhưng thứ tự thì như nhau: taplo là chỗ nóng nhất trong xe.
Khoang một chiếc xe năm chỗ chỉ khoảng ba mét khối, nhỏ hơn một phòng ngủ chừng mười lần. Cùng một lượng chất bay ra, nồng độ trong xe cao hơn trong phòng rất nhiều.
Còn một điều nữa ở phía người ngồi trong xe. Sau vài phút, mũi thôi báo về một mùi không đổi — đó là thích nghi khứu giác. Người dùng nước hoa ô tô vì thế hay thấy "hết mùi" và mua loại mạnh hơn, trong khi chất vẫn đang bay ra đều.
Năm dạng, năm cách toả mùi
Sáp thơm
Hương liệu nằm trong một khối gel hoặc sáp và toả ra từ bề mặt. Nhiều hộp có nắp xoay để mở rộng hay thu hẹp phần hở; đó là cách chỉnh độ mạnh duy nhất. Mùi mạnh nhất lúc mới mở và yếu dần khi lớp mặt khô lại.
Điểm cần để ý là chỗ đặt. Hộp sáp thường nằm trên taplo, tức là ở chỗ nóng nhất xe và sát ngay mặt nhựa.
Kẹp cửa gió
Một lõi hoặc màng tẩm dung dịch hương liệu, kẹp vào khe gió điều hoà. Luồng gió kéo mùi đi khắp xe rất nhanh, đây là ưu điểm lớn nhất của dạng này. Đổi lại, độ mạnh đi theo quạt gió chứ không theo ý bạn: gió mạnh thì mùi mạnh. Và vì lõi chứa chất lỏng nằm sát nhựa cửa gió, một vỏ kẹp nứt hay rò là dầu chạm thẳng vào nhựa.
Lọ tinh dầu treo gương
Lọ thuỷ tinh nhỏ, nắp gỗ làm bấc. Muốn thơm thì lật lọ cho dầu thấm lên nắp. Đây là dạng gần với tinh dầu nguyên chất nhất, và nhiều loại ghi rõ thành phần là tinh dầu.
Phần khó nằm ở chất lỏng. Lọ đung đưa theo xe, lật quá tay thì nắp ướt sũng và có thể nhỏ giọt xuống taplo. Mỗi lần lật, lượng dầu lên bấc cũng không giống nhau, nên mùi lúc đậm lúc nhạt.
Máy khuếch tán
Phần lớn là máy siêu âm: rung nước pha vài giọt dầu thành sương. Bật tắt được, hẹn giờ được, đó là dạng duy nhất trong năm dạng cho bạn chỉnh thật sự.
Nhưng sương ấy không chỉ mang mùi mà còn mang hạt. Một nghiên cứu năm 2021 đo một máy khuếch tán siêu âm trong buồng thử và thấy nó phát ra một lượng hạt mịn đáng kể. Khi thay nước cất bằng nước máy, lượng hạt từ dầu khuynh diệp tăng khoảng năm lần, vì khoáng trong nước cũng bị phun ra. Mô hình của chính nhóm tác giả cho thấy dùng như bình thường trong nhà đã đủ làm tăng rõ lượng hạt mịn trong phòng. Khoang xe nhỏ hơn một căn phòng nhiều lần, nên cùng một lượng hạt sẽ đặc hơn.
Gỗ tẩm tinh dầu
Gỗ có những ống mạch và lỗ xốp giữ dầu bên trong, rồi nhả ra chậm bằng khuếch tán. Không cần gió, không có chất lỏng tự do. Đổi lại, không có nút nào để vặn to: mùi nhẹ, nhạt dần theo thời gian và phải làm mới.
Túi dăm gỗ xá xị, hoàng đàn bán phổ biến cũng là gỗ, nhưng mùi đến từ chính loài gỗ ấy chứ không phải từ dầu tẩm vào. Bài về gỗ xá xị và hoàng đàn nói kỹ chuyện này.
Đặt cạnh nhau
| Dạng | Chỉnh độ mạnh | Khi xe nóng | Vị trí so với nhựa | Chất lỏng tự do |
|---|---|---|---|---|
| Sáp thơm | nắp xoay | toả nhanh hơn; thường đặt ở chỗ nóng nhất | nằm trên taplo | không |
| Kẹp cửa gió | theo quạt gió | phụ thuộc gió nhiều hơn nhiệt | kẹp trực tiếp vào nhựa | thường có |
| Lọ treo gương | lật lọ nhiều hay ít | toả nhanh hơn | treo, có thể nhỏ giọt | có |
| Máy khuếch tán | bật, tắt, hẹn giờ | ít phụ thuộc | cắm ở cổng sạc | có, và sinh hạt mịn |
| Gỗ tẩm dầu | không | toả nhanh hơn | treo, không chạm | không |
Không dạng nào thắng ở mọi cột. Muốn mùi lan nhanh thì phải chấp nhận để gió quyết định. Muốn chỉnh được thì phải chấp nhận một cái máy phun sương trong khoang kín. Muốn không có chất lỏng thì phải chấp nhận mùi nhẹ.
Điều không dạng nào giải quyết được: nhãn ghi gì
Một nghiên cứu năm 2020 phân tích GC/MS mười hai sản phẩm nước hoa ô tô gồm kẹp cửa gió, loại treo, loại hộp và loại xịt. Cả mười hai sản phẩm phát ra tổng cộng 546 chất hữu cơ bay hơi, trong đó 30 chất được xếp vào diện có thể gây hại. Sản phẩm nào cũng phát ít nhất một chất trong nhóm ấy. Những sản phẩm quảng cáo là "tự nhiên" hay "xanh" không khác các sản phẩm thường về các chất này. Và trên nhãn lẫn bảng dữ liệu an toàn, chưa tới 2% số chất được ghi ra, không chất nào trong nhóm có thể gây hại được ghi.
Nghĩa là chữ "tự nhiên" hay "tinh dầu" trên vỏ hộp không cho bạn biết mình đang hít gì. Tinh dầu cũng không được miễn: limonene trong cam chanh và alpha-pinene trong thông phản ứng với ozone trong không khí và tạo ra formaldehyde, như bài về mùi xe mới đã nói.
Thứ trả lời được câu hỏi ấy là một danh sách thành phần cụ thể. Tốt hơn nữa là bản phân tích GC/MS của đúng lô hàng bạn mua.
Vậy chọn thế nào
- Muốn mùi lan nhanh khắp xe: kẹp cửa gió. Chọn loại vỏ kín, kẹp chắc, và tháo ra ngay khi thấy rò.
- Muốn chỉnh được: máy khuếch tán. Dùng nước cất, chạy theo chu kỳ thay vì liên tục, và đừng để nó chạy trong xe đóng kín cửa.
- Muốn ít phải để ý, không có chất lỏng: sáp thơm hoặc gỗ tẩm dầu. Với sáp, đặt ở chỗ râm thay vì sát kính lái.
- Với dạng nào cũng vậy: dùng ở mức nhẹ hơn bạn nghĩ, vì mũi sẽ quen rất nhanh. Hé cửa sổ khi có thể. Đừng dùng mùi thơm để che mùi xe mới. Và hỏi người bán thành phần là gì; câu trả lời "bí mật công thức" cũng là một câu trả lời.
Chúng tôi chọn gì
Chúng tôi làm gỗ thơm treo xe ô tô, tẩm tinh dầu bằng chân không. Lý do không phải vì gỗ mạnh hơn các dạng khác. Gỗ không có chất lỏng để rò, được treo xa nhựa, và cho phép chúng tôi công bố bản phân tích GC/MS của dầu theo từng lô. Cái giá là nó không làm thơm cả xe nhanh như một chiếc kẹp cửa gió, và mùi sẽ nhạt dần. Sản phẩm đang được đo trước khi mở bán.
Nguồn
- Vanos, Middel, Poletti và Selover (2018). Evaluating the impact of solar radiation on pediatric heat balance within enclosed, hot vehicles. Temperature 5(3), 276–292.
- Steinemann và cộng sự (2020). Volatile chemical emissions from car air fresheners. Air Quality, Atmosphere & Health 13, 1329–1334.
- Schwartz-Narbonne, Du và Siegel (2021). Volatile organic compound and particulate matter emissions from an ultrasonic essential oil diffuser. Indoor Air 31(6), 1982–1992.
- Destaillats và cộng sự (2006). Indoor Secondary Pollutants from Household Product Emissions in the Presence of Ozone: A Bench-Scale Chamber Study. Environmental Science & Technology 40.